Na drodze do uznania i upamiętnienia twórcy i jego dzieła w Polsce

      Jak trafnie zauważył profesor Karol Wajs, czasopisma elektrotechniczne publikują dziesiątki artykułów poświęconych wybitnym elektrotechnikom danego kraju. Do czołowych i niestrudzonych ich popularyzatorów w Polsce należą – poza wyżej wymienionym – J. Kubiatowski, D. Merska, Z. Białkiewicz oraz J. Hickiewicz (przygotowujący pozycję wydawniczą zawierającą biogramy wybitnych polskich elektryków) i inni, którzy już od połowy ubiegłego wieku prowadzili trudne kwerendy, dokonywali tłumaczeń i pisali artykuły przybliżające sylwetki wybitnych elektryków polskich i zagranicznych oraz ich dzieł.

      W naszym kraju postacią Michała Doliwo-Dobrowolskiego, ze względu na jego dokonania, zainteresowało się wiele osób. Można je umownie zaliczyć do kilku grup społeczno-zawodowych. Są wśród nich nauczyciele akademiccy (Z. Ciok [7, 8], M. Dąbrowski [9], M. Jabłoński [20], E. Koziej [26, 27], R. Nowakowski [7, 38, 43, 44], R. Sroczyński [53], P. Szymczak [7, 44, 56], Z. Trzaska [57, 58], J. Turowski [59, 60], K. Wajs [64]), inżynierowie – elektrycy i dziennikarze (I. Cholewicki [4], M. Iłowiecki [18, 19], J. Kosmalska [25], Z. Kratochwil [28], A. Smoliński [51], R. Sosiński [52]), historycy (A. Adamczak [2], A. Chwalba [5], J. Ciechanowicz [6], L. Królikowski [7, 29-32], M. Kwieciński [33], Z. Przyrowski [49], L. Turek-Kwiatkowska [12, 16]), a także liderzy SEP-u i PTETiS-u (T. Kołakowski [23, 24], A. Marusak [36], J. Przygodzki [36], T. Malinowski [35]).

      Lista osób zaangażowanych w upamiętnienie życia i dzieła Michała Doliwo-Dobrowolskiego w naszym kraju jest o wiele dłuższa. Odnotować należy w szczególności działalność na tym polu profesorów – Z. Woynarowskiego z Politechniki Gdańskiej, W. Paszka z Politechniki Śląskiej, S. Bolkowskiego i R. S. Jachowicza z Politechniki Warszawskiej oraz W. Serugę z Instytutu Elektrotechniki w Warszawie. Do aktywnych w tym zakresie środowisk należała grupa elektryków szczecińskich, która podjęła w 1996 roku starania mające na celu upamiętnienie dokonań Michała Doliwo-Dobrowolskiego.

Międzynarodowe seminarium nt. życia i działalności

Michała Doliwo-Dobrowolskiego – 5 września 2001 roku w Szczecinie

      W rezultacie tych działań w trakcie IV Międzynarodowej Konferencji UEES’99 w Sankt-Petersburgu opublikowano referat pt. „Michał Doliwo-Dobrowolski – eminent electrician and European engineer” [16]. W czasie trwania konferencji jej uczestnicy złożyli kwiaty pod tablicą upamiętniającą miejsce urodzin twórcy w Gatczynie koło Sankt-Petersburga. 15 września 1999 roku w imieniu społeczności elektryków skierowano prośbę do przewodniczącego Rady Miasta Szczecina, Dominika Górskiego, o nadanie jednej z ulic imienia Michała Doliwo- Dobrowolskiego.

      Wniosek grupy inicjatywnej) uzyskał wsparcie instytucji, organizacji i stowarzyszeń ogólnopolskich (Komitetu Elektrotechniki Polskiej Akademii Nauk, Zarządu Głównego Stowarzyszenia Elektryków Polskich, Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Elektrotechniki Teoretycznej i Stosowanej, Polskiej Sekcji IEEE, Polskiej Izby Przemysłu Elektrotechnicznego) oraz szczecińskich (Instytutu Elektrotechniki PS, Wydziału Elektrycznego PS, Oddziału Szczecińskiego SEP, FSNT NOT, Student Branche IEEE, Klubu Środowisk Twórczych „13 Muz” oraz Rady Osiedla Turzyn), a także szczecińskich radnych.

      W ramach kolejnej konferencji UEES’01 zorganizowano seminarium naukowe poświęcone jubileuszowi 110. rocznicy przesyłu energii prądem przemiennym na odległość 175 km i 140 Rocznicy urodzin Michała Doliwo-Dobrowolskiego.

      Pracami przygotowawczymi do uroczystości jubileuszowych kierowały komitety – programowy, któremu przewodniczył profesor Z. Ciok, ówczesny przewodniczący Komitetu Elektrotechniki PAN i organizacyjny – z P. Szymczakiem i R. Nowakowskim na czele. W trakcie inauguracji konferencji dyplomy członków rzeczywistych Międzynarodowej Akademii Nauk Elektrotechnicznych otrzymali – z rąk jej prezydenta prof. V.I. Altova – profesorowie: W. Paszek i J. Gieras. Obradami wspomnianego seminarium kierowali profesorowie – E. Koziej i M. Dąbrowski.

      Więcej informacji na temat działań podejmowanych przez elektryków szczecińskich jest zawartych w monografii „Elektryka na Pomorzu Zachodnim” [12], gdzie czytamy:

      Kolejną szczecińską inicjatywą był program mający na celu upamiętnienie dokonań Michała Doliwo-Dobrowolskiego (1862-1919) – światowej sławy wynalazcy, między innymi silnika asynchronicznego, prądnicy i transformatora prądu zmiennego trójfazowego. Jego dokonania dały początek dynamicznemu rozwojowi wykorzystania systemu trójfazowego prądu przemiennego.

      W rezultacie starań grupy członków SEP Rada Miasta Szczecina podjęła w 2001 roku uchwałę (Nr XL/848/01 z dnia 29.05.2001) o nadaniu imienia Michała Doliwo- Dobrowolskiego zamiast ulicy – skwerowi u zbiegu ul. gen. J. Bema, gen W. Sikorskiego  i Bohaterów Warszawy – w sąsiedztwie budynku Wydziału Elektrycznego PS.

      W trakcie obrad V Międzynarodowej Konferencji UEES’01, 5.09.2001 roku zorganizowano na Politechnice Szczecińskiej seminarium nt. „Życie i działalność Michała Doliwo- Dobrowolskiego”, a na skwerze jego imienia odsłonięto obelisk z pamiątkową tablicą, zaprojektowaną przez znanego szczecińskiego artystę plastyka Bohdana Ronin-Walknowskiego [55]. Uroczystość tę uświetnił występ orkiestry 12. Szczecińskiej Dywizji Zmechanizowanej im. Bolesława Krzywoustego.

      W trakcie seminarium referaty na temat osiągnięć M. Doliwo-Dobrowolskiego przedstawili uczestnicy z Polski, Niemiec, Rosji i Szwajcarii, a wśród nich profesorowie: Gerhard Hosemann z Friedrich-Alexander University, Gerhard Neidhöfer z Technical University Darmstadcie oraz Oleg N. Vieselovskiy z Nowosybirskiego Uniwersytetu Technicznego i Wiktor J. Biespałow z Moskiewskiego Instytutu Energetycznego oraz doktorzy – Helena Freino i Małgorzata Nowakowska ze Szczecina [14].

      W tym samym dniu w kościele Seminarium Duchownego przy ul. Pawła VI odbył się uroczysty koncert pieczołowicie przygotowany i znakomicie poprowadzony przez założyciela i długoletniego kierownika Chóru Politechniki Szczecińskiej – prof. Jana Szyrockiego, który w przygotowanie tego koncertu zaangażował się bardzo emocjonalnie, jako że jego pierwszą nauczycielką muzyki była znakomita pianistka i pedagog Małgorzata Doliwo-Dobrowolska, bliska krewna Michała, mieszkająca w Szczecinie. Koncert ten został wręcz entuzjastycznie przyjęty przez licznych słuchaczy – uczestników i gości konferencji.

      Kolejnym punktem programu upamiętnienia postaci M. Doliwo-Dobrowolskiego było zaprezentowanie wystawy oraz okolicznościowego folderu [38] obrazującego życie i dorobek tego genialnego uczonego i wynalazcy. Wystawa ta została pokazana również na XXXI Zjeździe Delegatów SEP 27 czerwca 2002 roku w Zielonej Górze i cieszyła się dużym zainteresowaniem. Następnie była wielokrotnie prezentowana przy różnych okazjach w wielu ośrodkach przemysłu elektrotechnicznego kraju.

      Działania te zostały zauważone i pozytywnie ocenione zarówno na Zachodzie (w Szwajcarii i Niemczech), jak i na Wschodzie (w Rosji) Europy. Świadczą o tym dobitnie dwie przytoczone niżej wypowiedzi. Profesor G. Neidhöfer w monografii [42] poświęconej Dobrowolskiemu na ss. 235-236 pisze: W polskim mieście Szczecinie odbyła się zorganizowana przez Instytut Elektrotechniki Politechniki Szczecińskiej 5. Międzynarodowa Konferencja nt. Niekonwencjonalnych Układów Elektromechanicznych i Elektrycznych (UEES’01). Szczególną okazję stanowiło 110-lecie pierwszego w świecie przesyłu energii na dużą odległość przy użyciu prądu trójfazowego wysokiego napięcia (1891-2001).

Dziekani Wydziałów Elektrycznych dzielący okolicznościowy tort. Od lewej:

prof. D. Naunin – Niemcy, prof. S. Bańka – Polska, prof. Yu.N. Bocharow

– Rosja, prof. V.S. Blintsov – Ukraina

       Na początku konferencji odbyło się seminarium o życiu i twórczości Michała Doliwo-Dobrowolskiego ze szczególnym podkreśleniem tego, że ten wielki i wybitny pionier elektrotechniki i twórca systemu trójfazowego był polskiego pochodzenia. Program obejmował referaty zamawiane, starannie przygotowaną wystawę o pionierze prądu trójfazowego i – jako ukoronowanie – odsłonięcie pomnika ku czci Michała Doliwo-Dobrowolskiego. Ponadto na wniosek SEP-u Rada Miejska Szczecina postanowiła nadać imię Doliwo-Dobrowolskiego jednemu z placów w pobliżu Instytutu Elektrotechniki. Tym samym Polska w sposób nadzwyczaj godny po raz pierwszy uhonorowała tego wielkiego wynalazcę polskiego pochodzenia.

      Podobnie profesor J.A. Sznejberg [54]: Uczeni polscy, zajmujący się systemami elektromechanicznymi  i elektroenergetycznymi na podstawie dokumentów ustalili, że M. Doliwo-Dobrowolski jest polskiego pochodzenia, chociaż z urodzenia i wychowania był Rosjaninem. Przodkowie Doliwo-Dobrowolskiego byli Polakami, odnaleźli oni także herb rodowy »Doliwa«. W 2001 r. w Polsce odbyła się międzynarodowa konferencja UEES’01 poświęcona 140-leciu urodzin Michała Doliwo- Dobrowolskiego i 110. rocznicy przesyłu energii elektrycznej z Lauffen do Frankfurtu nad Menem. W mieście Szczecinie nadano skwerowi imię

      Doliwo-Dobrowolskiego i odsłonięto pamiątkowy kamień. Wydano specjalny folder, zawierający wiele interesujących fotografii, a w tym zdjęcie pamiątkowej tablicy na domu w Gatczynie, gdzie urodził się uczony.

      Tytuły i nagłówki folderu: Michał Doliwo-Dobrowolski. Europejczyk. Pionier Elektrotechniki. Polak. Podkreślono, że Doliwo-Dobrowolski to symbol elektrotechniki europejskiej, podobnie jak Edison – amerykańskiej.

      Odegrał on wybitną rolę w historii światowej elektrotechniki. Przypada mu fundamentalna misja w rozwiązaniu najważniejszego problemu energetycznego na przełomie XIX i XX wieku. Wydarzenia te odnotowała prasa lokalna i niektóre czasopisma branżowe (Śląskie Wiadomości Elektryczne i Biuletyn SEP – INPE).

      Oddział Szczeciński SEP kontynuował wysiłki mające na celu promowanie postaci Dobrowolskiego i jego dzieła. Pozyskano cenne pamiątki – obrazy: w 2003 roku – „Dworek rodzinny Doliwo- Dobrowolskiego w Sankt Petersburgu” autorstwa Antoniego S. Procajłowicza [44] oraz w 2006 roku – „Portret Michała Doliwo- Dobrowolskiego” namalowany przez Ryszarda Kiełtykę na podstawie fotografii wynalazcy z okresu jego największej aktywności twórczej w Niemczech.

Przemawia nestor elektryków polskich prof. Władysław Paszek na ceremonii odsłonięcia

tablicy pamiątkowej poświęconej Michałowi Doliwo-Dobrowolskiemu – 5 września 2001 roku

Pierwszy Medal im. Michała Doliwo-Dobrowolskiego ustanowiony przez

Stowarzyszenie Elektryków Polskich w dniu 2 stycznia 2007 roku

Pierwsi stypendyści funduszu im. Michała Doliwo-Dobrowolskiego

z członkami Kapituły

      23 listopada 2005 roku w trakcie XXXV Szczecińskich Dni Techniki w Akademii Morskiej w Szczecinie wręczono uroczyście pierwsze stypendia z utworzonego przez Oddział Szczeciński SEP Funduszu Stypendialnego im. Michała Doliwo-Dobrowolskiego [56]. Z kronikarskiego obowiązku odnotowujemy, że Kapituła Stypendium, pod przewodnictwem dzisiejszego rektora Politechniki Szczecińskiej profesora W. Kiernożyckiego, wręczyła je 4 uczniom (M. Bilewskiemu, M. Kępińskiemu, Ł. Holhauserowi, J. Bujalskiemu) i 2 studentom (T. Pieńkowskiemu i P. Kaczorowi).

      2 stycznia 2007 roku Zarząd Główny SEP, na wniosek Oddziału Szczecińskiego oraz Centralnej Komisji Młodzieży i Studentów, przyjął uchwałę (nr 35/2006-2010), mocą której ustanowił Medal im. Michała Doliwo-Dobrowolskiego i powołał Ogólnopolski Komitet ds. tego medalu – z siedzibą w Szczecinie. Funkcję przewodniczącego ww. komitetu powierzono P. Szymczakowi. Medal – zaprojektowany przez Bohdana Ronin-Walknowskiego – wybiła Mennica Państwowa w Warszawie. 14 czerwca 2007 roku ZG SEP zatwierdził regulamin określający tryb jego przyznawania.

      Jest on przyznawany utalentowanej młodzieży, pracownikom naukowym, nauczycielom i specjalistom – za wyróżniającą się działalność stowarzyszeniową, naukowo-wdrożeniową i dydaktyczną. Po raz pierwszy Medale im. Doliwo-Dobrowolskiego wręczono 11 października 2007 roku, w trakcie inauguracji IX Ogólnopolskich Dni Młodego Elektryka na Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. Otrzymały je osoby  i instytucje zasłużone w różnych dziedzinach elektryki i pracy stowarzyszeniowej, charakteryzujące się innowacyjnością podejmowanych działań.

      Wyróżniono nimi osoby szczególnie zasłużone w propagowaniu dorobku Michała Doliwo-Dobrowolskiego: prof. Z. Cioka, prof. Z. Trzaskę, dra L. Królikowskiego i dra A. Marusaka z Warszawy, dra R. Nowakowskiego i B. Ronina-Walknowskiego ze Szczecina oraz prof. J. Turowskiego z Łodzi. Medalem tym uhonorowano pośmiertnie prof. W. Paszka – nestora polskich elektrotechników (medal odebrała Jego córka A. Berezowska). Wyróżnienie to otrzymali również wybitni studenci, członkowie SEP: M. Pawłowski z Politechniki Łódzkiej, T. Pieńkowski z Politechniki Szczecińskiej oraz K. Pyclik z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie [46, 47].

      Wyróżniono także firmy. W imieniu ABB medal odebrał K. Gałgan, Zespołu Elektrowni Dolna Odra – B. Jarmuż, ENEA Operator Oddział Szczecin – S. Bielecki, Instytutu Elektrotechniki Politechniki Szczecińskiej – R. Nowakowski i P. Szymczak. Medal otrzymała również BOT Elektrownia Bełchatów.

Podsumowanie

      Tak jak Thomas A. Edison stał się jednym z symboli Stanów Zjednoczonych i dumą Amerykanów, tak Michał Doliwo-Dobrowolski, który w dziedzinie indukcyjnych maszyn elektrycznych i elektroenergetyki dokonał równie dużo jak Edison, nie został należycie doceniony.

       W ramach przygotowań do 6. Międzynarodowej Konferencji UEES’04 w dniach 19-20 kwietnia 2004 roku rozpoczął działalność ogólnopolski komitet ds. promocji dzieła i osoby Michała Doliwo- Dobrowolskiego, z siedzibą w Szczecinie. Jego pracami kieruje dyrektor Instytutu Elektrotechniki Politechniki Szczecińskiej i prezes Oddziału Szczecińskiego SEP, P. Szymczak. W trakcie obrad konferencji w Ałuszcie na Krymie 25 września 2004 roku odbyło się posiedzenie komitetu z udziałem zaproszonych gości z zagranicy.

      Przygotował on propozycję programu uczczenia zbliżających się rocznic – 90. rocznicy śmierci (w 2009 r.) i 150. rocznicy urodzin (w 2012 r.) twórcy systemu trójfazowego.

      Polacy przyczynili się – jak zauważył znany historyk A. Chwalba [5] – do rozwoju nauki w Europie pracując zarówno w uczelniach krajowych, jak i zagranicznych. Mieli spory udział w wynalazkach i odkryciach, aczkolwiek nie zawsze ich nazwiska były kojarzone z Polską. Dzisiaj, w dobie przyśpieszonego tworzenia poczucia więzi i wspólnoty europejskiej, Michał Doliwo-Dobrowolski może być uznany za jednego z prekursorów zjednoczonej Europy – współtwórcy cywilizacji technicznej XX wieku, albowiem prace elektrotechników europejskich (m.in. Michała Doliwo-Dobrowolskiego) (…) przyniosły rozwiązanie, które (…) doprowadziło do powstania systemu elektroenergetycznego konkurencyjnego w stosunku do wszystkich innych rozwiązań (…) [32].

Pierwsi studenci oraz pracownicy naukowo-dydaktyczni uhonorowani Medalem im. Michała Doliwo-Dobrowolskiego

w trakcie inauguracji IX ODME w Szczecinie w 2007 roku

Oznaczenia:

1) Artykuł jest rozszerzoną i uaktualnioną wersją referatu wygłoszonego na seminarium

   „Live and work of Michał Doliwo-Dobrowolski” zorganizowanym w ramach 5. Międzynarodowej

   Konferencji „Unconventional Electromechanical and Electrical Systems – UEES’01” odbywającej

   się w dniach od 5 do 8 września 2001 r., zamieszczonego w suplemencie do materiałów z tej  

   konferencji, wydanych przez Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Szczecińskiej w 2001 r. [7].

Autorzy artykułu:

- Prof. zw. dr hab. inż. Zbigniew Ciok – członek rzeczywisty PAN, przewodniczący

  Komitetu Elektrotechniki PAN w latach 1990-1995 i 2000-2005

- dr n. hum., mgr inż. Lech Królikowski – były pracownik Instytutu Historii

  Nauki, Oświaty i Techniki PAN w latach 1974-1990

- dr inż. Romuald Nowakowski – emerytowany pracownik Instytutu Elektrotechniki

  Politechniki Szczecińskiej

- dr inż. Piotr Szymczak – dyrektor Instytutu Elektrotechniki Politechniki

  Szczecińskiej i prezes Oddziału Szczecińskiego SEP

[1] 37 Szczecińskie Dni Techniki 23-25.11.2007 r., Czasopismo Politechniki Szczecińskiej Inżynier 2007 nr 4, s. 21  i wkładka kolorowa wewnątrz numeru

[2] Adamczak A., Michał Doliwo-Dobrowolski (nota biograficzna) oraz Głaz – pomnik ku pamięci Michała Doliwo- Dobrowolskiego, w: Encyklopedia Szczecina, pr. zb. pod red. T.Białeckiego, Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii,Szczecin 2003, s. 60-61 oraz 83

[3] Bauer K.H., Paschen R., Schlayer G., 100 Jahre Drehstrom Fernübertragung.Elektrizitätswirtschaft 1991, H.21/22, S. 1119-1126

[4] Cholewicki I., Wystawa „Michał Doliwo-Dobrowolski”, Śląskie Wiadomości Elektryczne 2002

nr 5, s. 56-57

[5] Chwalba A., Historia Polski 1795÷1919. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001, s. 150 i s. 601-603

[6] Ciechanowicz J., Twórcy cudzego światła. Polska Fund. Wyd. w Kanadzie, Toronto – Wilno, 1996, s. 185-199

[7] Ciok Z., Królikowski L., Nowakowski R., Szymczak P., Michał Doliwo-Dobrowolski – współtwórca cywilizacji technicznej XX wieku. Proc. of Fifth Inter. Conf. on Unconventional Electromechanical and Electrical Systems, Szczecin-Międzyzdroje, Poland, 2001. Suplement, pp. 15-23 (w. jęz. ang. pp. 25-33)

[8] Ciok Z., Michał Doliwo-Dobrowolski – wspomnienie o pionierze elektrotechniki. Newsletter Polskiej Sekcji IEEE, Wiosna/Spring 2000 nr 1, s. 1

[9] Dąbrowski M., Michał Doliwo-Dobrowolski i prąd trójfazowy. Przegląd Elektrotechniczny 2004 nr 7/8, s. 76-78 (recenzja książki Gerharda Neidhöfera pt. „Michael von Dolivo-Dobrowolsky und der Drehstrom”, VDE Verlag GmbH, Berlin 2004

[10] Dolivo-Dobrovolsky (von) Michael, Aus der Geschichte des Drehstromes. ETZ 1917, H. 26, S. 341-344, H. 27, S. 354-357, H. 28, S. 366-369, H. 29, S. 374-377

[11] Dolivo-Dobrovolsky (von) Michael, Űber die Grenzen der Kraftűbertragung durch Wechselströme. ETZ 1919, H1, S.1-4. Aussprache zum Vortrag, H. 8, s. 84-87

[12] Elektryka na Pomorzu Zachodnim, opr. zb. pod red. Lucyny Turek-Kwiatkowskiej, Oddział Szczeciński SEP, Politechnika Szczecińska – Instytut Elektrotechniki, Wyd. ZAPOL, Szczecin 2006, s. 22, 217-221, 235-236, 282-283 i in.

[13] Feldmann C., Aus Kittlers erster Zeit, ETZ 1928, H. 20, S. 753-755

[14] Freino H., Nowakowska M., Koncepcja zagospodarowania placu im. Michała Doliwo-Dobrowolskiego. Proc. of Fifth Inter. Conf. on Unconventional Electromechanical and Electrical Systems, Szczecin-Międzyzdroje, Poland, 2001. Suplement, pp.35-40. (w. jęz. ang. pp.41-44)

[15] Hillebrandt F., Zur Geschichte des Drehstromes., ETZ-A 1959, H. 13, S. 409-421, H. 14, S. 453-461

[16] Hosemann G., Królikowski L., Raatz E., Szapilov J.D., Turek-Kwiatkowska L., Veselovskiy O.N., Žizn i dejatelnost Michaiła Dolivo-Dobrowolskogo – vydajuščegosja inżyniera elektryka jevropejskogo maštaba. Proc. of the Unconventional Electromechanical and Electrical systems, St. Petersburg, June 21-24, 1999, Wyd. Politechniki Szczecińskiej, vol. I, pp. 59-70

[17] Hosemann G., Michael von Dolivo-Dobrovolsky – Leben und Bedeutung. ETZ-A 1970, H. 1, S. 1-5

[18] Iłowiecki M., Dzieje nauki polskiej, Wyd. Interpress, Warszawa 1981, s. 163 i 200

[19] Iłowiecki M., Okręty na oceanie czasu. Historia nauki polskiej od 1945 roku. Wyd. MADA, Warszawa 2001, s.  176  i 224

[20] Jabłoński M., Dzieje transformatora. Nowa Elektrotechnika 2005 nr 2, s. 16-17

[21] Kasprowicz Ł., Pieńkowski T., Szymczak P., Sześćdziesięciolecie Oddziału Szczecińskiego SEP. Biuletyn SEP Spektrum 2007 nr 6, s. 5-9

[22] Klug W., Die elektrische Kraftűbertragungsanlage Eichdorf – Grünberg in Schl., ETZ 1896, H. 45, S. 686-689

[23] Kołakowski T., Michał Doliwo-Dobrowolski 1862-1919. Energetyka 1986 nr 8,s. 309 i 310

[24] Kołakowski T., Wiadomości nie zawsze prawdziwe (o dobrych obyczajach w prasie technicznej). Energetyka 1992 nr 2, s. 69

[25] Kosmalska J., Zapomniany geniusz. Miesięcznik Politechniki Warszawskiej 2006 nr 7, s. 14-15

[26] Koziej E., Rozwój konstrukcji silników asynchronicznych klatkowych Przegląd Elektrotechniczny, 1972 Z. 12, s. 509-512

[27] Koziej E., 5th International Conference on Unconventional Electromechanical and Electrical Systems UEES’01. Czasopismo Politechniki Szczecińskiej Inżynier 2001 nr 3, s. 12-13

[28] Kratochwil Z., Michał Doliwo-Dobrowolski – wielki wynalazca, elektryk polskiego pochodzenia. Wiadomości Elektrotechniczne 1991 nr 11, s. 411-412

[29] Królikowski L., Doliwo-Dobrowolski Michał (nota biograficzna), w: Słownik Polskich Pionierów Techniki, pod red. B. Orłowskiego, Wyd. Śląskie, Katowice 1986, s. 53-54

[30] Królikowski L., Michael Dolivo-Dobrovolsky »Nationalität«. ETZ 1987, H. 17, S. 826-827

[31] Królikowski L., Michał Doliwo-Dobrowolski – pionier techniki prądu trójfazowego. Studia i materiały z dziejów nauki polskiej, seria D, 1984 Z. 10, s. 85-117

[32] Królikowski L., Rozwój konstrukcji maszyn elektrycznych do końca XIX wieku, monografie z dziejów nauki i techniki, t. CXXXVIII, PAN, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986

[33] Kwieciński M., Dobrowolski-Doliwo Michał (nota biograficzna), w: Słownik biograficzny historii Polski pod red. J. Chodery i F. Kiryka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2005, t. 1, s. 332

[34] Lidner (von) Th. Die Drehstrom – Kraftübertragung Lauffen – Frankfurt a. M., AEG Mitteilungen 1941, H. 5/6, S. 121-127

[35] Malinowski T., V Międzynarodowa Konferencja Unconventional Electromechanical and Electrical Systems i Seminarium „Życie i działalność Michała Doliwo-Dobrowolskiego”. Biuletyn SEP INPE 2002 nr 46, s. 100-102

[36] Marusak A., Przygodzki J., Wielcy elektrycy polscy, w: Biuletyn PTETiS 1991 nr 4 (jubileuszowy), s. 27-28

[37] Michael Dolivo-Dobrowolsky gestorben, ETZ 1920, H. 1, S. 12-13

[38] Michał Dolivo-Dobrowolski (1862-1919) Europejczyk, Pionier, Elektrotechnik, Polak. W 140. rocznicę urodzin Folder pod red. komisarza wystawy R. Nowakowskiego, Oddział Szczeciński SEP, Wydawca PPH Zapol, Szczecin 2001

[39] Miller (von), O., Die geschichtliche Etwicklung der elektrischen Kraft-űbertragung auf weite Entfernung., ETZ 1931, H. 40, S. 1241-1245

[40] Nachtrag zum Sitzungsbericht vom 22 März 1921, ETZ 1921, H. 35, S. 985-986

[41] Neidhöfer G., Early three – phase power winner in the development of polyphase

AC, IEEE Power & Energy 2007 No 5, pp. 88-100

[42] Neidhöfer G., Michael von Dolivo-Dobrowolsky und der Drehstrom. Anfänge der modernen Antriebstechnik und Stromversorgung, Geschichte der Elektrotechnik 19, VDE Verlag GmbH, Berlin und Offenbach 2004

[43] Nowakowski R., 100 lat systemu prądu trójfazowego, w: Elektroenergetyczne systemy przesyłowo-rozdzielcze, cz. III (Przesył wielkich mocy), Wyd. Uczelniane Politechniki Szczecińskiej, Szczecin 1991, s. 203-212

[44] Nowakowski R., Szymczak P., Wardach M., Michał Doliwo-Dobrowolski jako wzór do naśladowania. Czasopismo Politechniki Szczecińskiej Inżynier, 2004 nr 4, s. 31-32 i wkładka kolorowa wewnątrz numeru

[45] Oeding, D., Prinzipien und Grenzen der elektrischen Energieűbertragung., ETZ-A 1970, H. 1, S. 29-36

[46] Pieńkowski T., Kasprowicz Ł., Pawłowski K., IX Ogólnopolskie Dni Młodego Elektryka. Biuletyn SEP Spektrum, 2007 nr 10/11, s. 21-23

[47] Pieńkowski T., Kasprowicz Ł., Pawłowski K., Nowa formuła Ogólnopolskich Dni Młodego Elektryka 11-14.10.2008. Czasopismo Politechniki Szczecińskiej Inżynier 2008 nr 4 s. 18-23

[48] Prace Włodzimierza Krukowskiego, pr. zb. pod. red. J. Groszkowskiego, PWN, Warszawa 1956, s. 122

[49] Przyrowski Z., Doliwo-Dobrowolski Michał (nota biograficzna), w: Kto to był? Popularny słownik biograficzny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996, s. 125

[50] Rothert H., Die Bedeutung der Käfigwicklung im Elektromaschinenbau., ETZ-A 1970, H. 1

[51] Smolański A., Początki rozwoju linii przesyłowych wysokiego napięcia i zwrot do prądu stałego, Przegląd Elektrotechniczny 1933 nr 11, s. 316-319

[52] Sosiński R., Z dziejów energetyki, WNT, Warszawa 1964, s. 94-98 i s. 132

[53] Sroczyński R., Elektryka i elektrycy polscy. Zarys historyczny. Warszawa 1989, 70-lecie SEP, s. 13-14 i 22

[54] Sznejberg J.A., Titany elektrotechniki. Oczerki żizni i tvorczestva. Izd. MEI, s. 216- 237, Moskwa 2004

[55] Szczecin, Album z okazji 60-lecia miasta, pod red. N. Mirowskiej i J. Ławrynowicza, Wyd. ALBATROS, Szczecin 2007, s. 299

[56] Szymczak P., Stankiewicz B., Stypendia im. Michała Doliwo-Dobrowolskiego Czasopismo Politechniki Szczecińskiej Inżynier. 2005 nr 4 s. 30 i s. 21-22

[57] Trzaska Z., Genialny polski elektrotechnik: Michał Doliwo-Dobrowolski. Informator PTETiS 2002 nr 10, s. 45-51

[58] Trzaska Z., Michał Dobrowolski herbu Doliwa – światowej sławy genialny polski elektrotechnik. INSTAL 2006 nr 1, s. 26-28

[59] Turowski J., Classification of motors accoroling to their output characteristics or structural properities, w: Modern Electrical Driver, pod red. Ertan H.B. and others, Kluwer Academic Publisher, London 1994, pp. 11-17

[60] Turowski J., Podstawy mechatroniki. Wyd. Wyż. Szk. Hum.-Ekon. w Łodzi, Łódź 2008, s. 175-177

[61] Veselovskiy O.N., M.O. Dolivo-Dobrowolski – Osnovopołożnik Techniki Triochfaznovo Toka. avtoref. dis. na soisk. ucz. st. k.t.n., Moskwa 1953

[62] Veselovskiy O.N., M.O. Dolivo-Dobrowolski. Gosenergoizdat, Moskwa 1958

[63] Veselovskiy O.N., M.O. Dolivo-Dobrowolski 1862-1919. Izd. Akademii Nauk SSSR, Moskwa 1963

[64] Wajs K., Początki przesyłania energii elektrycznej, Wiadomości Elektrotechniczne 1993 nr 4, s. 123-127

[65] Wűger H., 75 Jahre Drehstrom. Bulletin SEV 1966 nr 17, S. 789-795

[66] Zernack K., Polen und Russland. Zwei Wege in der Europäischen Geschichte, Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt am Main – Berlin 1994, tłum. polskie pt. „Polska i Rosja”. Wiedza Powszechna, Warszawa 2000